مخاطرات محیط زیستی فراروی دانش بومی ماسه‌زارهای بیابانی

نوع مقاله: دیدگاه‌ها

نویسنده

دانشیار پژوهش، باغ گیاه‌شناسی کاشان، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران.

چکیده

ماسه­‌زارهای بیابانی یکی از شکل­‌های ژئومورفولوژی غالب گستره نواحی گرم و خشک بیابانی به شمار می­‌آید که به‌­واسطه ساختار عوامل تشکیل­‌دهنده این رخساره، از شرایط ادافیکی خاصی برخوردار می­‌باشند. وجود خاک­‌های ماسه‌­ای با نفوذپذیری بسیار زیاد و حساس در برابر فرسایش بادی، حاکمیت طوفان شن، فقر مواد غذایی خاک، کمبود رطوبت نسبی، فراوانی انرژی نورانی خورشید، نقصان نزولات جوی و خشکی مفرط هوا، از جمله ویژگی­‌های برجسته ماسه‌­زارهای بیابانی می‌­باشد که استقرار گیاهان شن­‌دوست را محدود ساخته و تنوع و تراکم پوشش گیاهی نیز پائین می­‌باشد. (بتولی و شاهمرادی، 1391).
اراضی ماسه‌­ای که به بیابان­‌های ماسه‌­ای یا« ارگ» موسوم است از عوارض مهم در مناطق بیابانی می­‌باشند. این نوع بیابان‌­ها در نتیجه فرسایش شدید سایر مناطق و حمل ماسه و انباشته شدن آن حاصل می‌­شوند و در صورت تداوم وزش باد و طوفان در این مناطق، تپه‌­های ماسه­‌ای جدید دائماً تشکیل می­‌گردند (احمدی، 1387). مناطق خشک و بیابانی یکی از اکوسیستم‌­های بسیار حساس موجود در طبیعت می­‌باشد که به‌­واسطه عوامل محدود­کننده متنوع حاکم بر این مناطق، باعث ایجاد شرایط خاص زیست محیطی شده و نتیجتا" تنوع گیاهی آن بسیار محدود می­‌شود (کردوانی، 1374). بیش از چهل و شش هزار کیلومتر مربع از اراضی بیابانی کشور را پهنه­‌های ماسه‌­ای تشکیل می­‌دهد (عباسی، 1392). اگرچه در بخشی از گستره ماسه­‌زارهای بیابانی به لحاظ استقرار گیاهان ماسه‌­دوست، امروزه به­‌عنوان تپه‌­های شنی پوشیده از گیاه تلقی شده و جزء اراضی ماسه­‌ا‌ی تثبیت شده قرار می­‌گیرند، با وجود این در بخش قابل توجهی از پهنه‌­های شنی که بدون پوشش گیاهی بوده و به لحاظ حاکمیت باد و سیطره انواع استرس­‌های محیطی، جزء تپه‌­های ماسه‌­ای فعال و روان قرار داشته و هر ساله با جابجائی خود مشکلات فراوانی را برای جاده‌­ها، اراضی کشاورزی، شهرها و تأسیسات وارد می‌­آورند و پیوسته نیز در حال پیش­روی هستند (بتولی، 1381)...

عنوان مقاله [English]

Environmental hazards in front of the indigenous knowledge of desert sand dunes

نویسنده [English]

  • Hossein Batuli
Assosiate Prof., Kashan Botanical Garden, Research Institute of Forests and Rangelands, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran.

- احمدی، ح.، 1387. ژئومورفولوژی کاربردی، فرسایش بادی، جلد 2، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم، تهران.

- بتولی، ح.، 1379. مدیریت زیست‌­شناختی بیابان­‌ها با استفاده از گیاهان بومی (Endemic) به‌­منظور تنوع پوشش گیاهی و تبیین پایداری طبیعی. همایش منطقه‌­ای توسعه پایدار زیست بوم‌­های بیابانی. استانداری یزد. 15 اردیبهشت 1379.

- بتولی، ح.، 1381. بررسی اکولوژیک جوامع گیاهی ماسه‌زارهای ریگ بلند کاشان. پایان­‌نامه دوره دکترای اکولوژی گیاهی، دانشگاه آزاد اسلامی - واحد علوم و تحقیقات، 378 صفحه.

- بتولی، ح. و شاهمرادی، ا.ع.، 1391. آت­اکولوژی گیاه مرتعی «علف شتر» (Asthenatherum forsskalii (Vahl) Nevski) در ماسه‌­زارهای بیابانی استان اصفهان. تحقیقات مرتع و بیابان ایران. 19(3): 497-490.

- بتولی، ح.، 1392. بررسی تنوع زیستی و سیمای رویشی رستنی­های مستقر در زیستگاه­های ماسه‌­زارهای ریگ بلند آران و بیدگل، گیاه و زیست­بوم. 34: 65-47.

- جعفری، م.، طویلی، ع.، رستم­پور، م.، زارع­‌چاهوکی، م.ع. و فرزاد­مهر، ج. 1388. بررسی عامل­‌های محیطی مؤثر بر پراکنش پوشش گیاهی مراتع زیرکوه شهرستان قاین. مدیریت مرتع و آبخیز. 62(2): 213-197.

- عباسی، ح.ر.، 1392. تعیین اشکال ناهمواری­ها، خصوصیات فیزیکی شیمیایی و مینرالوژیکی شنزارهای کشور، گزارش نهایی پروژه ملی، موسسه تحقیقات جنگل­ها مراتع  کشور، بخش تحقیقات بیابان، 386 صفحه.

- کردوانی، پ.، 1374. جغرافیای مناطق خشک، جلد اول و دوم، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.